شمارش معکوس در اقتصاد کوبا؟

نیوشا شایان مهر:   در حال حاضر روند خروج کسب‌وکارهای بین‌المللی از کوبا شدت گرفته است. این اتفاق در شرایطی رخ می‌دهد که دولت ترامپ فشار بر‌ هاوانا را بیش از گذشته کرده و ادامه این روند، فروپاشی اقتصاد این جزیره را شدت می‌بخشد. در این میان بانک مرکزی کوبا اعلام کرده است که از روز شنبه، تراکنش‌ کارت‌های اعتباری و نقدی مسترکارت و ویزا برای گردشگران خارجی متوقف خواهد شد. همچنین دو غول هتلداری اسپانیا، یعنی ایبروستار و ملیا، اعلام کرده‌اند که مدیریت حداقل دوازده هتل در کوبا را واگذار می‌کنند. همچنین شرکت کانادایی رویالتون هتلز‌اند ریزورتس نیز پس از مواجهه با سقوط شدید گردشگری، فعالیت خود را در این کشور متوقف کرده است.

علاوه بر این، ابهام‌هایی درباره آینده شرکت معدنی کانادایی شریت اینترنشنال وجود دارد که یکی از مهم‌ترین سرمایه‌گذاران خارجی در کوبا به شمار می‌رود. مدیرعامل پیشین این شرکت زمانی به سرمایه‌دار محبوب فیدل کاسترو شهرت داشت. شریت ماه گذشته اعلام کرد که فعالیت‌های خود را تعلیق کرده و کارکنانش را از کوبا خارج می‌کند. این موج خروج سرمایه‌گذاران و شرکت‌های خارجی پس از آن شدت گرفت که چندین شرکت هواپیمایی بزرگ، به دلیل کمبود سوخت جت در کوبا، پروازهای خود به این کشور را لغو کردند.

شکستن ستون فقرات صنعت

در طول دهه‌ها، شرکت‌های خارجی با وجود تحریم طولانی‌مدت آمریکا، ریسک فعالیت در کوبا را پذیرفته بودند و برای حضور در بخش‌های گردشگری و معدن این کشور تلاش می‌کردند. این شرکت‌ها از آخرین نشانه‌های باقی‌مانده سرمایه‌گذاری خارجی در اقتصادی بودند که عمدتا تحت سلطه دولت کمونیستی قرار دارد. حضور این شرکت‌ها برای کوبا دو مزیت حیاتی به همراه داشت. نخست تامین ارز خارجی مورد نیاز و دوم انتقال دانش و تجربه مدیریتی. با این حال اکنون بسیاری از آنها به این نتیجه رسیده‌اند که هزینه و ریسک ماندن، از منافع آن بیشتر است؛ به‌ویژه در شرایطی که هم بحران اقتصادی کشور عمیق‌تر شده و هم دولت ترامپ مصمم به تشدید فشارها بر‌هاواناست.

به گفته ناظران، خروج احتمالی شرکت شریت اینترنشنال می‌تواند از همه مهم‌تر باشد و پیامدهای گسترده‌ای برای اقتصاد کوبا به همراه داشته باشد. برای بیش از سه دهه، این شرکت هر سال ده‌ها هزار تن نیکل و کبالت از معدن موآ در شرق کوبا استخراج می‌کرد و به تداوم یکی از مهم‌ترین صنایع صادراتی این کشور کمک می‌رساند. با این حال نقش شریت همواره بسیار فراتر از بهره‌برداری از یک معدن بود و عملا نسل کاملی از مدیران و مدیران اجرایی کوبایی را با شیوه عملکرد شرکت‌های مدرن آشنا و آموزش داد. پیتر هنکاک، مدیرعامل موقت شرکت، در کنفرانس اعلام نتایج مالی ماه فوریه گفته بود که مدیریت و عبور از شرایط نامطمئن موضوع تازه‌ای برای شریت نیست؛ اما اکنون شرکت معتقد است که سطح این عدم‌اطمینان از حد قابل تحمل فراتر رفته است.

اگرچه نام شریت به‌طور رسمی در فرمان اجرایی دولت ترامپ که اقتصاد تحت کنترل ارتش کوبا را هدف قرار داده بود قرار نگرفت، اما این شرکت اعلام کرد که صرف صدور این فرمان شرایطی ایجاد کرده که توانایی آن برای ادامه فعالیت را به‌طور اساسی تحت تاثیر قرار داده است. در پی این تحولات، مدیر مالی شرکت، حسابرس مستقل و چند تن از اعضای هیأت‌مدیره استعفا دادند. شریت سپس اعلام کرد که مشارکت‌های مشترک خود در کوبا را منحل خواهد کرد، اما بعدا از این تصمیم عقب‌نشینی کرد و خبر داد که یک توافق اولیه غیرالزام‌آور برای واگذاری سهام کنترلی خود به شرکت سرمایه‌گذاری خصوصی گیلون کپیتال امضا کرده است. در بحبوحه این آشفتگی‌ها، ارزش سهام شریت بیش از ۵۰ درصد سقوط کرده است.

مرگ تدریجی صنعت گردشگری

علاوه بر شریت، ملیا اعلام کرده که تصمیم این شرکت برای تعطیلی ۱۵ هتل در کوبا ناشی از عواملی بوده که خارج از کنترل آن قرار داشته است. این شرکت تاکید کرد که بیشتر این هتل‌ها پیش از این نیز به دلیل مشکلات تامین انرژی و کاهش تقاضا در این کشور تعطیل شده بودند. ایبروستار نیز اعلام کرد که فعالیت خود در ۱۲ هتل کوبا را متوقف می‌کند. به گفته این شرکت این اقدام در چارچوب تلاش برای سازگاری با محیط مقرراتی بین‌المللی انجام می‌شود. مسترکارت نیز اعلام کرد کارت‌های این شرکت دیگر در کوبا قابل استفاده نخواهند بود، زیرا آن شریک خارجی‌ که ارتباط میان پذیرندگان محلی و شبکه مسترکارت را برقرار می‌کرد، فعالیت خود در بازار کوبا را محدود کرده است.

  زنجیره جدید تحریم‌ها

عقب‌نشینی شرکت‌های خارجی از کوبا هم‌زمان با تشدید فشارهای واشنگتن بر دولت کمونیستی این کشور صورت می‌گیرد. دونالد ترامپ در ماه مه فرمان اجرایی جدیدی را امضا کرد که گروه اداره کسب‌وکارهای نیروهای مسلح (GAESA)، بزرگ‌ترین هلدینگ اقتصادی تحت مالکیت ارتش کوبا، را هدف قرار می‌دهد. مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، این مجموعه را قلب نظام کمونیستی رانت‌خوار و فاسد کوبا توصیف کرده است.  دولت آمریکا بر این باور است که گائسا دست‌کم ۴۰ درصد اقتصاد کوبا را در اختیار دارد؛ از جمله بخش بزرگی از صنعت هتلداری این کشور که از طریق مشارکت با شرکت‌های خارجی اداره می‌شود. بسیاری از زنجیره‌های هتلداری بین‌المللی که اکنون در حال خروج از کوبا یا کاهش فعالیت خود هستند، از جمله شرکای همین مجموعه به شمار می‌رفتند. شرکت موآ نیکل، سرمایه‌گذاری مشترک میان شریت و شرکت دولتی نیکل کوبا، نیز در فهرست تحریم‌های آمریکا قرار گرفت. واشنگتن مدعی است این پروژه معدنی به تداوم فعالیت‌های دولت سرکوبگر کوبا کمک می‌کند.

به عبارتی فرمان اجرایی دولت ترامپ سرمایه‌گذاران خارجی را در برابر یک انتخاب دشوار قرار داده است. یا همکاری با نهادهای وابسته به ارتش کوبا را ادامه دهند، یا خود را در معرض خطر تحریم‌های ثانویه آمریکا قرار دهند. این اقدامات بخشی از کارزار واشنگتن برای وادار کردن‌ هاوانا به اعطای امتیازهای سیاسی و اقتصادی است. درنهایت به نظر می‌رسد که اقتصاد کوبا پس از سال‌ها سوءمدیریت، فساد و فشار ناشی از تحریم‌های گسترده آمریکا، به تدریج وارد مسیر فروپاشی شده است.

اوضاع زمانی وخیم‌تر شد که دولت ترامپ پس از سرنگونی حکومت نیکلاس مادورو در ونزوئلا، محاصره نفتی علیه کوبا را تشدید کرد. دولت مادورو سال‌ها نفت یارانه‌ای در اختیار‌ هاوانا قرار می‌داد و یکی از مهم‌ترین منابع حمایت اقتصادی این کشور محسوب می‌شد. با از بین رفتن این پشتوانه، حمل‌ونقل عمومی در کوبا محدود شده، کشاورزان برای رساندن محصولات خود به بازار با مشکل مواجه شده‌اند و شهروندان ساعت‌های طولانی را در خاموشی سپری می‌کنند. ارزش پزوی کوبا نیز در بازار غیررسمی به حدود ۶۲۰ پزو در برابر هر دلار سقوط کرده است. در واکنش به شرایط دشوار اقتصادی، شهروندان کوبایی بارها با کوبیدن قابلمه‌ها و حتی آتش زدن زباله‌ها دست به اعتراض زده‌اند. در همین حال، صدها هزار نفر نیز کشور را ترک کرده‌اند. اکنون بسیاری از شرکت‌های خارجی که تا همین اواخر در کوبا باقی مانده بودند نیز در حال خروج هستند. این روند خلأیی بزرگ در اقتصاد این کشور ایجاد می‌کند که سرمایه‌گذاران اندکی حاضر به پر کردن آن هستند.

  پشت پرده دکترین «خفگی آهسته»